هنر و تمدن ماد

در حدود سال ۸۰۰ پ.م نیروی تازه ای در فلات ایران و به ویژه در منطقه کوهستانی غرب پدید آمد. این دولت جدید با دستیابی به وحدت ملی برپایه پیوندهای فرهنگی میان اقوام مختلف و مشترکات مناطق تحت حکومت خود، نخستین دولت متحد فلات ایران را پایه گذاری کردند که به مادها شهرت دارند.

آنها پس از استقرار در مناطق غربی ایران با تأثیرپذیری از معماری پیشرفته این مناطق به ویژه تمدن ایلام و مراکز محلی توانستند تحولی در ساختار معماری منطقه ایجاد نمایند. همچنین براساس یافته های تدفینی در منطقه زیویه و با توجه به سفالینه های کشف شده چنین به نظر می رسد که تأثیرات متقابلی میان مادها و دیگر اقوام ساکن در فلات ایران و سکاها 1)اقوامی با نژاد ایرانی، ساکن نواحی شرقی دریای مازندران و ترکستان که بعدها در مناطق سیستان و زاگرس اقامت کردند. وجود داشته است. این تأثیر نوعی تمایل به اشکال و موضوعات حیوانی جانورسان 2) شیوه هنری که موضوع اصلی آن نقوش جانوری است. در میان هنر اقوام یاد شده است که شکل پیشرفته آن را می توان بعدها در هنر هخامنشی ملاحظه کرد. شکل ۱-۴

آثار فلزی جانورسان، گنجینه ماد، هزاره اول پ.م
4-1 آثار فلزی جانورسان، گنجینه ماد،هزاره اول پ.م

یکی از هنرهای برجسته مادها فلزکاری است. از مناطق مهم فلزکاری و هنرهای وابسته به آن در این دوره می توان به گنجینه زیویه که آن را سرآغاز هنر فلزکاری ماد و هخامنشی می دانند اشاره کرد. این گنجینه شامل گردنبندها، زره ها، سنجاق ها و غلاف شمشیر همه از جنس طلا، گلدان های سیمین و زرین، اثاثیه مزین به عاج های کنده کاری و منبت کاری و سلاح های زرین، سیمین، آهنی و زنگ های مفرغی می باشد.

نقش های شاخص در این آثار شامل نقوش جانوری مثل سرشیر، بزهای کوهی لمیده با شاخ های بلند مارپیچ، اسب، گاو نر همراه با تلفیق میراث هنری و نقش پردازی اقوام بومی است. شکل ۴-۲

کمربند طلایی، گنجینه زیویه، کردستان، هزاره اول پ.م
4-2 کمربند طلایی، گنجینه زیویه، کردستان، هزاره اول پ.م

ارتباط فلزکاری مادها با اقوام بومی لرستان را در پیکره های کوچک مفرغی بُز که از همدان به دست آمده است، می توان ملاحظه کرد. شکل ۳-۴

شکل 3 4 پیکره های مفرغی، نقش بز، همدان، هزاره اول پ.م
شکل ۳ ۴ پیکره های مفرغی، نقش بز، همدان، هزاره اول پ.م

تأثیر فلزکاری ماد تا قفقاز و فریژیه 3) مردمی از نژاد هند و اروپایی ساکن آسیای کوچک )غرب آناتولی ترکیه امروزی( با گرایشات فرهنگ یونانی که پایتخت آنها شهر گوردیون بود. (سده ٨ و ٧ پ.م) (غرب ترکیه امروزی) گسترش یافت و شیوه ساخت فلزکاری آنان را تحت تأثیر قرار داد. شکل ۴-۴

شکل 4 4 ظرف منقاری، یونان، میراث هنر لرستان، سده 7 8 پ.م
شکل ۴ ۴ ظرف منقاری، یونان، میراث هنر لرستان، سده ۷ ۸ پ.م

افزون بر گنجینه زیویه 4) مکان تاریخی واقع در ۴٢ کیلومتری سقز در کردستان که گنجینه طلایی در این منطقه کشف شده است. در کردستان و گنجینه جیحون 5) گنجینه متعلق به هخامنشیان در آمودریا (مرز کشورهای ترکمنستان، ازبکستان و افغانستان) است. در آسیای میانه 6)کشورهای حوزه شمال شرقی ایران (ترکمنستان، ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان و …) هستند. شکل۵-۴

شکل 5 4 ارابه طلایی، گنجینه جیحون، هنر ماد، هزاره اول پ.م
شکل ۵-۴ ارابه طلایی، گنجینه جیحون، هنر ماد، هزاره اول پ.م

آثار به دست آمده از منطقه کلاردشت (مازندران) را هم به هنر مادها نسبت داده اند. از جمله این آثار جام  طلای کلاردشت است که با نقش های برجسته ای از چند شیر تزیین یافته است. شکل ۶-۴

شکل 6 4 جام طلایی،کلاردشت، هزاره اول پ.م
شکل ۶ ۴ جام طلایی،کلاردشت (مازندران)، هزاره اول پ.م

آگاهی ما از سفال گری مادها چندان زیاد نیست اما ارتباط آن از جهت شیوه ساخت و شکل ظاهر با سفالینه های سیلک هزاره اول پ.م قابل ملاحظه است. مراکز عمده سفالگری این عهد نوشی جان تپه در ملایر، باباجانی در لرستان، بیستون در کرمانشاه، زیویه در کردستان و کلاردشت در مازندران بوده است. سفالگران این مناطق در دوره مادها در توسعه و رواج لعاب برای پوشش ظروف سفالین پیشگام بوده اند. هر چند زمینه آن پیش از این در تمدن ایلام وجود داشته است. شکل ۷-۴

شکل 7 4 آجر نقاشی شده، منطقه باباجانی، لرستان، هنر ماد، هزاره اول پ.م
شکل ۷ ۴ آجر نقاشی شده، منطقه باباجانی، لرستان، هنر ماد،
هزاره اول پ.م

از نمونه ظروف سفالین لعاب دار به دست آمده از منطقه زیویه با نقش چندگاو و شاخه های گیاهی، چنین به نظر می رسد که مادها با روش مناسب طراحی و نقاشی بر سطوح مختلف آشنا بوده اند و شاید بتوان آن را به عنوان نمونه ای از نقاشی دوران ماد معرفی کرد. شکل ۷-۴

شکل 8 4 ظرف سفالین، زیویه، کردستان، هزاره اول پ.م
شکل ۸ ۴ ظرف سفالین، زیویه، کردستان، هزاره اول پ.م

بناهای عمارت نشین صفه ای 7)Platform – estrade سکو، تختان بخش سکویی زیر ساختمان را می نامند. معماری صفه ای: بناها و عمارت هایی که بر روی سکو، با حالت پلکانی ساخته می شود. در بالای تپه و گور دخمه های سنگی از مهم ترین آثار معماری ماد به شمار می آید. این بناهای با شکوه با تأثیرپذیری از میراث معماری مناطق تحت حاکمیت مادها و وارد کردن عوامل معماری جدید توانست به عنوان معماری شاخص آریایی شناخته شود. وجود ساختمان های مسقف ستون دار اساس معماری سنتی ایران گردید. هرچند آثار قابل توجهی از آن دوران در دسترس نیست اما وجود همین آثار اندک بیانگر شکل گیری شیوه های نوینی در معماری منطقه است. شکل ۹-۴

شکل 9 4 منطقه نوشی جان تپه، ملایر، هزاره اول پ.م
شکل ۹ ۴ منطقه نوشی جان تپه، ملایر، هزاره اول پ.م

مادها به ساخت دژ اهمیت بسیار می دادند که می توان شواهد آن را در اسناد و مدارک آشوری به ویژه تصاویری که در نقش برجسته ها برجای مانده بررسی کرد. این دژها شامل حصارهای بلند و متحدالمرکزی بودند که از سنگ و خشت ساخته می شدند. شکل ۱۰-۴

شکل 10 4 بنای بازسازی شدۀ کاخ ماد
شکل ۱۰ ۴ بنای بازسازی شدۀ کاخ ماد

از نمونه های شاخص این دژها در اکباتان )همدان(، وجود هفت حصار مدور که با رنگ های به ترتیب از محیط به مرکز سفید، سیاه، ارغوانی، آبی، نارنجی، نقره ای و طلایی پوشیده شده اند می باشد.

از دیگر آثار معماری ماد باید به آرامگاه های صخره ای نظیر فخریکا 8)فخریگا، فقرگا: مکان گور دخمه مادها در جنوب دریاچه ارومیه است. و دکان داود در سرپل ذهاب (کرمانشاه)، داو دختر در فارس و قیزقاپان در عراق اشاره کرد. بارزترین نمود نقش برجسته های مادی را بر پیشانی این گور دخمه ها می توان دید (شکل ۱۱ ۴ الف و ب).

شکل 11 4 الف گوردخمه فخریگاها، هوسین، کرمانشاه، دوره ماد
شکل ۱۱- ۴ الف گوردخمه فخریگاها، هوسین، کرمانشاه، دوره ماد
شکل 11 4 ب گوردخمه دکان داود، سرپل ذهاب، سده 7 و 6 پ.م
شکل ۱۱ ۴ ب گوردخمه دکان داود، سرپل ذهاب، سده ۷ و ۶ پ.م

این نقش برجسته ها بیشتر مفهومی تدفینی داشته اند و معمولاً فردی مادی را در حالت نیایش روبروی آتش و  یا در حالت به دست گرفتن بَرسم9)Barsam دسته ترکه های چوبی که هنگام انجام مراسم آیینی به کار می رفت. (ترکه های نورسیده گیاهان مقدس) نشان می دهد. شکل ۱۱-۴

در مجموع باید اظهار داشت گرچه آثار چندان سالم و پابرجایی از معماری ماد به دست نیامده است. اما همین نمونه ها مقدمهٔ طرح آتشکده ها و کاخ ها، با نقشه چلیپایی 10) Cruciform:طرح یا نقشه صلیب مانند (حالت + بعلاوه) را نقشه چلیپایی می نامند. و طاق های ضربی 11) اجرا و ساخت طاق بندی با آجر و ملات به شکل دو قوس که در یک نقطه تلاقی می کنند. عصر ساسانی هستند که به شاخص های معماری ایران تبدیل می شوند.

نقش های باقی مانده از آثار مختلف این دوره نشان می دهد که پوشاک مادها لباسی شامل نیم تنه، پیراهن کوتاه تا زانو با آستین داشتند و پوست حیوانی مانند گوسفند و یا بُز بر شانه چپ خود می آویختند. آنها موهای خود را با نواری سرخ می بستند و کلاه نمدی بلندی به نام تیار بر سر می گذاشتند. پاپوش هایی نرم با نوک برگشته داشتند و خنجر یا شمشیری کوتاه به کمر می بستند. شکل ۱۲-۴

شکل ۱۲ ۴ لوح طلایی، دوره
ماد، گنجینه جیحون، هزاره اول پ.م

وجود نقش برجسته چنگ نوازان در کوه های مال میر بختیاری متعلق به اواخر سده هشتم پ.م یکی از معدود آثاری است که رواج موسیقی در دوران آریایی ها را نشان می دهد. با آنچه ذکر شد می توان چنین نتیجه گرفت که مهم ترین عملکرد مادها، جذب هنرهای منطقه و تلفیق آن با میراث فرهنگی خود و تنظیم و انتقال آن به هنر هخامنشی بوده است.

جدول درس چهار

References   [ + ]

1. اقوامی با نژاد ایرانی، ساکن نواحی شرقی دریای مازندران و ترکستان که بعدها در مناطق سیستان و زاگرس اقامت کردند.
2. شیوه هنری که موضوع اصلی آن نقوش جانوری است.
3.  مردمی از نژاد هند و اروپایی ساکن آسیای کوچک )غرب آناتولی ترکیه امروزی( با گرایشات فرهنگ یونانی که پایتخت آنها شهر گوردیون بود. (سده ٨ و ٧ پ.م)
4.  مکان تاریخی واقع در ۴٢ کیلومتری سقز در کردستان که گنجینه طلایی در این منطقه کشف شده است.
5.  گنجینه متعلق به هخامنشیان در آمودریا (مرز کشورهای ترکمنستان، ازبکستان و افغانستان) است.
6. کشورهای حوزه شمال شرقی ایران (ترکمنستان، ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان و …) هستند.
7. Platform – estrade سکو، تختان بخش سکویی زیر ساختمان را می نامند. معماری صفه ای: بناها و عمارت هایی که بر روی سکو، با حالت پلکانی ساخته می شود.
8. فخریگا، فقرگا: مکان گور دخمه مادها در جنوب دریاچه ارومیه است.
9. Barsam دسته ترکه های چوبی که هنگام انجام مراسم آیینی به کار می رفت.
10. Cruciform:طرح یا نقشه صلیب مانند (حالت + بعلاوه) را نقشه چلیپایی می نامند.
11. اجرا و ساخت طاق بندی با آجر و ملات به شکل دو قوس که در یک نقطه تلاقی می کنند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *