هنر و تمدن ایلام

با آغاز هزاره سوم پ.م همگام با رونق تجارت، رشد جوامع شهری و پدیدآمدن پیوندهای فرهنگی، مذهبی و سیاسی، نخستین سازمان های اداری حکومتی در فلات ایران شکل می گیرد. گروهی از ساکنان اولیه فلات ایران که در نواحی خوزستان و بخش هایی از فارس و مناطق غربی استقرار داشتند با تسلط بر اقوام ساکن در این منطقه و اتحاد سرزمین ها به چنین هدفی دست یافتند. دولت تازه تأسیس که از حدود ۳۵۰۰ پ.م وارد مرحله شهرنشینی شده بود، شهر شوش ۱ را مرکز قلمرو خود قرار داد. برپایه دستاوردهای غنی این دولت، یکی از معتبرترین تمدن های فلات ایران بنیان گذاشته شد. (شکل ۲-۱)

شکل ۱ ۲ چشم اندازی از شهر شوش، هزاره چهارم پ.م (طرح بازسازی شده)

دولت ایلام به علت هم جواری و روابط نزدیک با تمدن های دشت لوت، مرکز فلات و میان رودان (بین النهرین) به عنوان حلقهٔ ارتباطی میان این تمدن ها محسوب می شد. با این حال توانست جنبه های فرهنگی و هنری مستقلی از خود نشان دهد. ایلامیان به موازات پیدایش نخستین خطوط تصویری جهان در تمدن های دشت لوت و سومر 1)Sumer اولین مهاجرین به منطقه میان رودان (دجله و فرات عراق کنونی) که در هزاره چهارم پ.م ساکن شدند و تمدن این منطقه را به وجود آوردند.، خط تصویری 2) Pictogram – pictograph نوعی نگارش با علائم تصویری که در تمدن های اولیه (ایران، مصر و …) به کار می رفت. موسوم به ایلامی آغازین یا ایلامی مقدم را به وجود آوردند. این خط به مرور به خطی ساده تر با حدود ۳۰۰ علامت به عنوان خط میخی ایلامی تغییر شکل یافت. شکل ۲-۲

شکل ۲-۲ خط ایلامی

ساکنان هزاره چهارم پ.م در شوش از فن سفالگری و نقاشی روی سفال بسیار پیشرفته ای برخوردار بودند که با ابداع مفرغ به تدریج از اهمیت آن کاسته شد. به تدریج ظروف مفرغی، نقره ای و طلایی جایگزین سفالینه های خوش ساخت قبلی شد. به همین دلیل سفالینه های دوره ایلامی گرچه از ساخت خوبی برخوردارند اما از نظر شکل و نقش، ویژگی و کیفیت سفالینه های پیشین شوش را ندارند. سفالینه های این دوره که ساخت آن ها حدود ۷۰۰ سال تداوم داشته، دارای نقوش چند رنگ (قرمز، بنفش، نارنجی وسیاه) و یا تک رنگ هستند. اغلب ظروف به شکل کوزه های ته پهن با شکم های دایره ای شکل، گردن کوتاه و دهان گشادند. نقش ها بیشتر روی شانه ظروف و در برخی تمام سطح ظرف را در برمی گیرند. نقش ها شامل خطوط شکسته، مثلث، لوزی و چهارخانه هستند که با تقسیم بندی های طولی و عرضی از هم جدا شده اند. افزون بر نقش هندسی، در تعدادی از ظروف نقش انواع موجودات چون مار، عقرب، ماهی، حیوانات شاخ دار و افسانه ای، عقاب، گاو، مناظر طبیعی، انسان، سازه های معماری، پرندگان در حال پرواز و … دیده می شوند. شکل ۳-۲
در کنار این ظروف، تندیس های کوچک سفالی و مهر های ساده و استوانه ای زیادی ساخته شده است. شاخص ترین تندیس ها و پیکره سازی های ایلامی از جنس مفرغ می باشند. تندیس فلزی پیکره ی ملکه ناپیراسو همسر فرمانروای شهر شوش از این گونه پیکره هاست که به لحاظ پیشرفت و تکامل فن ریخته گری و نحوه پوشاک ایلامی دارای اهمیت به سزایی است. شکل ۴-۲

شکل ۴-۲ پیکره مفرغی ملکه ناپیراسو، شوش، هزاره دوم پ.م؛ (طرح بازسازی شده)

نمونهٔ دیگر هنرهای ایلامی در لوحهٔ سنگی با نقش برجستهٔ نخ ریسی و بافندگی است که در شوش کشف شده است. این لوح با نگاهی واقع گرایانه از دیگر ویژگی های مهم هنر ایلامی است. شکل ۵-۲

شکل ۵-۲ نقش برجسته با طرح نخ ریسی و بافندگی، شوش، هزاره دوم پ.م

آثار معماری ایلامی نیز نمایانگر تکامل فن معماری در تمدن های خاورمیانه است که مصالح مهم آن را خشت و آجر تشکیل می دهند. زیگورات چغازنبیل 3) Ziggurat معبد برج مانند و دارای چندین طبقه را زیگورات می نامند.بزرگ ترین اثر معماری این تمدن است. این بنا بزرگ ترین بنای خشتی جهان و کهن ترین بنای ایرانی محسوب می شود.

دراین معبد همچنین برای اولین بار در معماری ایران با تکیه بر فنون پیشرفته لعاب از کاشی برای تزئین استفاده شده است. علاوه بر آن در قسمت در ورودی معبد ردیف میله های باریک شیشه ای مات به کار رفته که شاید بتوان آن را اولین کاربرد شیشه در تاریخ معماری جهان به حساب آورد. درهای چوبی این بنا با تزییناتی ازتکه های شیشه، طلا، نقره و عاج در قالب نقوش مختلف و به شیوهٔ معرق 4) هنری که در آن قطعات مواد مختلف را در شکل های گوناگون، کنار یکدیگر قرار می دهند. پوشیده شده بود. شکل۶-۲

شکل ۶ ۲ الف معبد چغازنبیل، شوش، هزاره دوم پ.م

 

شکل ۶ ۲ ب معبد چغازنبیل (طرح بازسازی شده)

براساس نقش برجسته های ایلامی می توان به موسیقی آن دوران پی برد. در برخی از آنها مراسم با حضور نوازندگان و سرایندگان نشان داده شده است. شکل ۷-۲

شکل ۷ ۲ نقش برجسته سنگی، کول فره، خوزستان، هزاره دوم و اوایل هزاره اول پ.م

مُهرهای 5) Seal وسیله ای کنده کاری شده که برای انتقال نوشته یا متن خاص بر روی گل نرم استفاده می شود. ایلامی با شکل استوانه ای، تصاویر پرکار و نقوش خلاصه شدهٔ خطی از دیگر دستاوردهای هنری این تمدن است. شکل ۸-۲

شکل ۸ ۲ مهر سنگی، شوش، هزاره دوم پ.م
شکل ٩ ٢ تصویر مهر سنگی استوانه ای و اثر آن بر گِل سفال

 

این تمدن با گستره بیش از دو هزار سال (در سه دوره فرمانروایی ایلام کهن، میانه و نو) سرانجام توسط آشوریان6)قوم باستانی ساکن در بخش شمالی میان رودان )بین النهرین در کردستان عراق ( که در اواخر هزاره دوم و هزاره اول پ.م) می زیستند.پایان یافت. اما بازتاب هنر آن را می توان در دولت های آریایی به ویژه دوره هخامنشی به خوبی مشاهده کرد.

 

 

ایلام قدیم
هزاره سوم و دوم پ.م
۱۵۰۰ ۲۷۰۰ پ.م
هنرها: شهرسازی ، خط سفالگری و نقاشی روی سفال
مناطق: شوش و …
ایلام میانه
هزاره دوم پ.م
۱۰۰۰ ۱۵۰۰ پ.م
هنرها: تندیس سازی سفالی ، مهرسازی ، پیکره های مفرغی ، ریخته گری ، بافندگی ، طاق ضربی ، معبدسازی
و شیشه گری
مناطق: شوش و …
ایلام جدید
هزاره اول پ.م
۵۱۹ ۱۰۰۰ پ.م
هنرها: تندیس سازی سفالی ، مهرسازی ، پیکره های مفرغی ، ریخته گری ، بافندگی ، طاق ضربی ، معبدسازی ،
شیشه گری ، تزیینات چوبی ، موسیقی ، نقش برجسته سنگی و حجاری
مناطق: شوش و …

 

 

 

 

References   [ + ]

1. Sumer اولین مهاجرین به منطقه میان رودان (دجله و فرات عراق کنونی) که در هزاره چهارم پ.م ساکن شدند و تمدن این منطقه را به وجود آوردند.
2.  Pictogram – pictograph نوعی نگارش با علائم تصویری که در تمدن های اولیه (ایران، مصر و …) به کار می رفت.
3. Ziggurat معبد برج مانند و دارای چندین طبقه را زیگورات می نامند.
4. هنری که در آن قطعات مواد مختلف را در شکل های گوناگون، کنار یکدیگر قرار می دهند.
5. Seal وسیله ای کنده کاری شده که برای انتقال نوشته یا متن خاص بر روی گل نرم استفاده می شود.
6. قوم باستانی ساکن در بخش شمالی میان رودان )بین النهرین در کردستان عراق ( که در اواخر هزاره دوم و هزاره اول پ.م) می زیستند.