سپیده دم هنر و تمدن فلات ایران

دوران آغازین

جلوه های هنری در ایران به دورهٔ نوسنگی در حدود هزاره هشتم پیش از میلاد باز می گردد. نمونه هایی از قدیمی ترین آثار به جای مانده از این دوران را می توان در نقاشی های غارهای منطقه ی لرستان به ویژه در دوشه، هومیان و کوهدشت دید. (۱-۱) ادامه این تحول فرهنگی و هنری در دیگر مناطق کوه های زاگرس نیز مشاهده می شود.

شکل 1 1 دیوارنگاری غار دوشه، خرم آباد، لرستان، حدود هزاره هشتم پ.م
شکل ۱ ۱ دیوارنگاری غار دوشه، خرم آباد، لرستان، حدود هزاره هشتم پ.م

اولین نمونه های سفالگری که شاید قبل از هزاره هشتم پ.م نیز وجود داشته را می توان در این مناطق دید. این سفالینه ها همگی دست ساز هستند که پس از مدت زمانی به شکل منقوش درآمدند. (شکل ۲-۱)

شکل 2 1 ظرف سفالین، تل باکون )نزدیک تخت جمشید( حدود 4500 پ.م
شکل ۲ ۱ ظرف سفالین، تل باکون نزدیک تخت جمشیدحدود ۴۵۰۰ پ.م

شکل و تزیین سفالینه ها در مناطق مختلف فلات ایران با یکدیگر متفاوتند اما اغلب دارای شیوه ی ساخت، مواد و خصایص مشترکی هستند.

در دوره معروف به عصر مس و سنگ (Chalcolithic کالکو به معنی مس و لیتو به معنی سنگ)، مشخص ترین نوع سفالگری به رنگ های قرمز و زرد نخودی، منقوش شده به رنگ سیاه و با طرح های هندسی که بیشتر به شیوه هاشورزنی هستند، دیده می شوند. از این رو به نظر می رسد پیشینه سفالگری منقوش در ایران به حدود هزاره پنجم پ.م بازمی گردد که با استفاده از نقوش جانوری و هندسی نقاشی شده اند. استفاده از چرخ سفالگری و ساخت سفالینه های کاملاً متقارن، حدود هزاره چهارم پ.م در مناطق تپه سیلک، تپه حصار، تل باکون، شوش و … می باشد. این اشیاء سفالی شامل کاسه، ظروف دهان گشاد، جام و پیاله های پایه دار هستند. رنگ آنها معمولاً کرم یا زرد نخودی است که با رنگ سیاه یا قهوه ای تیره و نقش های هندسی، جانوری و تلفیقی، نقش پردازی شده اند. (شکل ۳-۱)

شکل 3 1 جام سفالین، شوش، خوزستان، حدود 4000 پ.م
شکل ۳ ۱ جام سفالین، شوش، خوزستان، حدود ۴۰۰۰ پ.م

با کشف مناطقی در دشت لوت از جمله تپه یحیی، جیرفت و شهداد در نزدیکی کرمان پرده از اسرار تمدن دیگری در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد برداشته شد. آثار مهم ساخته شده در این مناطق را بیشتر نمونه های سنگی دربرگرفته، که به مناطق دیگر باستانی صادر می شده است. این مسیر صادراتی بیشتر از طریق شوش به میان رودان (بین النهرین) بوده است. (شکل ۴-۱) بر اساس یافته های شهر سوخته (در سیستان) با تاریخی در حدود هزاره سوم پ.م، چنین به نظر می رسد که این شهر مهم ترین مرکز صنعت مفرغ سازی (مفرغ یا برنز آلیاژی است از مس و قلع که با آن ابزار و مجسمه های مختلف تهیه می کنند و قدیمی ترین آلیاژ دست ساخته انسان است.) در شرق ایران به شمار می رفته است. در این منطقه خانه هاییبه صورت پلکانی ساخته شده که سطح دیوار آنها با اندودی از گل و مواد آهکی پوشیده می شده است.

شکل 4 1 آثار سنگی، جیرفت، هزاره سوم پ.م
شکل ۴ ۱ آثار سنگی، جیرفت، هزاره سوم پ.م

همچنین لوله های بزرگ سفالینی در این خانه ها برای آبرسانی وجود داشته است. (شکل ۵-۱) کشف جمجمه ای در این منطقه، دلالتی بر عمل جراحی در این زمان می باشد. (شکل۶-۱) همزمان در این منطقه، هزاران قطعه سنگ لاجورد، فیروزه و مهره های تزیینی آماده ی کار یافت شده که بیانگر میزان تولید این اشیاء در منطقه است.

شکل 5 1 روش آبیاری با لوله های سفالین در شهرهای دوره های باستان ایران)منطقه چغامیش(
شکل ۵ ۱ روش آبیاری با لوله های سفالین در شهرهای دوره های باستان ایران(منطقه چغامیش)
شکل 6 ١ جمجمه با چشم جراحی شده یافت شده در شهر سوخته
شکل ۶ ١ جمجمه با چشم جراحی شده یافت شده در شهر سوخته

از این رو دشت لوت و شهرسوخته در انتهای هزاره سوم پ.م به عنوان پررونق ترین تمدن های جنوب شرقی ایران شناخته شده اند که با سرزمین های ایلام و میان رودان (بین النهرین) ارتباط داشته اند. موقعیت مناسب دیگر این مناطق در حوزه جنوب شرقی و مناطق دشت لوت را منطقه شهداد (در کرمان) از آن خود کرده است. این منطقه با وجود سفالینه های قرمز رنگ، خطوط تصویری و نشانه ای، کاربرد متنوع سنگ صابون (نوعی سنگ نرم و قابل کنده کاری که در پیکره تراشی، مهر و تزیینات معماری به کار می رود.) و مقبره هایی شگفت انگیز در کنار یکدیگر، شناخته شده است. از جمله یافته های با ارزش در این مکان پرچم شهداد می باشد. (شکل۷-۱)

شکل ٧ 1 پرچم مفرغی، شهداد، کرمان، هزاره سوم پ.م
شکل ٧ ۱ پرچم مفرغی، شهداد، کرمان، هزاره سوم پ.م

این آثار با شکوه فلزی نشان می دهد که صنعت فلزکاری در ایران همزمان با گسترش فرهنگی و هنری در هزاره چهارم پیش از میلاد آغاز شده است. سپس توانست جای ابزارهای سنگی پیشین را بگیرد و همزمان زیور آلاتی از ترکیب سنگ های قیمتی و فلزات ساخته شود. اما رسماً در هزاره ی سوم پ.م صنعت مفرغ سازی با تحولات اساسی در مناطق مختلف فلات ایران روبه رو شد و به اوج خود رسید.

در هزاره دوم پ.م سفالینه های منقوش تک رنگ در مناطق غربی ایران دیده شده است. این سفالینه ها به طور معمول با رنگ قهوه ای تیره بر زمینه زرد نخودی، نقاشی شده اند. نقوش آن ها شامل مجموعه ای جالب از طرح های هندسی پیچیده است که خود حاصل سیر تکامل سنت سفالگری در مناطق غربی ایران است. (شکل ۸-۱)

شکل 8 1 کوزه سفالین، تپه گیان، نهاوند، هزاره دوم پ.م
شکل ۸ ۱ کوزه سفالین، تپه گیان، نهاوند، هزاره دوم پ.م
دروره ی نوسنگی(کشاورزی و دامپروری)
هزاره ی ششم پ.م هزاره ی هفتم پ.م هزاره ی هشتم پ.م
۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ پ.م ۶۰۰۰ تا ۷۰۰۰ پ.م ۷۰۰۰ تا ۸۰۰۰ پ.م
هنرها: نقاشی غاری، صخره نگاری، آغاز معماری، آغاز سفالگری
مناطق: لرستان )دوشه(، هومیان )کوهدشت(، کرمانشاه )گنج دره هرسین(
دوره ی روستانشینی (تپه های باستانی)
هزاره پنجم پ.م
۴٠٠٠ تا ۵٠٠٠ پ.م
هنرها: سفالینه های منقوش
مناطق: تل باکون ، شوش ، تپه سیلک و …
دوره شهرنشینی (عصر مس و سنگ قدیم)
هزاره چهارم پ.م
٣٠٠٠ تا ۴٠٠٠ پ.م
هنرها: شهرسازی ، معماری ، اختراع چرخ سفالگری ، ظروف متقارن سفالی ، کاربرد مس ، کاربرد سنگ صابون
، اختراع خط
مناطق: تمدن لوت (جیرفت، تپه یحیی، شهداد) تپه های باستانی (تل باکون، سیلک، شوش و …)
دوره شهرنشینی (عصر مس و سنگ جدید)
هزاره سوم پ.م
٢٠٠٠ ٣٠٠٠ پ.م
هنرها: معماری ، کاربرد آلیاژ ، مفرغ سازی ، آثار سنگی
مناطق: ایلام قدیم ، شهر سوخته ، شهداد
دوره شهرنشینی جدید
هزاره دوم پ.م
١٠٠٠ ٢٠٠٠ پ.م
هنرها: معماری ، فلزکاری ، سفالینه های تک رنگ با نقوش هندسی
مناطق: ایلام میانه