دوره ی کوچ

نیمه دوم هزاره دوم پ.م فلات ایران به ویژه بخش های غربی و دامنه های جنوبی کوه البرز پذیرای اقوام کوچنده1) کوچ: دو نظریه متفاوت مربوط به ساکنان هزاره دوم پ.م در ایران وجود دارد. الف( اقوام آریایی را مهاجرین به فلات ایران می دانند. ب( اقوام آریایی بومی ایران بودند که براساس شیوه زندگی چوپانی کوچ نشین بوده اند. در پژوهش های نوین فرضیه دوم قوی تراست. بوده است. براساس یافته ها و مدارک باستان شناسی به نظر می رسد که این اقوام از ناحیه d شمال شرقی و از سمت شرق دریای خزر به بخش های مختلف ایران حرکت کرده باشند. چنین برمی آید که این مردمان به زبان های هند و اروپایی تکلم می کردند و توانسته اند گستره عظیمی را از کوه های آسیای میانه تا اروپا درنوردند و این مناطق را بر حسب نیاز خود برای سکونت برگزینند. مهم ترین مناطق سکونت در فلات مرکزی ایران، حسنلو (جنوب دریاچه ارومیه)، خوروین (دشت قزوین)، سیلک (کاشان)، تپه گیان (نهاوند)، تمدن املش و تپه مارلیک (گیلان) و منطقه لرستان بوده است.

برخلاف ساکنین قبلی که مردگان خود را درکف اتاق محل سکونت دفن می کردند، این اقوام دارایسنت جدیدی در دفن مردگان بوده اند و برای اولین بار مردگان را خارج از محل سکونت خود دفن کردند.

از حدود ۱۴۰۰ پ.م سفالینه های جدیدی توسط برخی اقوام نام برده ساخته شده است. این سفالینه ها بیشتر به رنگ خاکستری است، هرچند نمونه هایی از رنگ های قرمز و نخودی کمرنگ نیز یافت شده است. سفالینه های خاکستری یا سیاه ساخته شده اغلب در نواحی نزدیک به مناطق غربی ومتعلق به عصر اول 2) عصر اول آهن از ۱۴۰۰ تا ۱۲۰۰ پ.م (هزاره دوم) است. آهن است.

بهترین نمونه های یافت شده از این دوره، ساخت ظروف به شکل های گوناگون، سه پایه ها، جام های پایه دار بزرگ با دسته و بدون دسته و برخی به صورت کاسه های ساده، پایه دار و در ابعاد مختلف هستند. شکل ۱-۳

این سفالینه ها که گاه به روش پیچیده ای با دسته و لوله های بلند تزیین یافته اند، تجسمی از پرندگان یا حیوانات خاصی بوده و دارای سبک و شیوه مشخص منقاردار هستند.

شکل ۱ ۳ ظرف سفالین ناودانی خاکستری صیقل یافته، حدود ۱۰۰۰ تا ۸۰۰ پ.م

اشیاء خاکستری رنگ ساخته شده در این دوره به طور معمول برای مراسم تدفین و به دور از نیازهای روزمره تهیه می شوند. تدفین در این دوره با ساخت مقابر ساده ای همراه بوده به گونه ای که اجساد در آنها به همراه ظروف خاص، سلاح و جواهرات، مهرهای تزیینی و اتصالات کوچک فلزی لباس، دفن می شدند.

نمونه مشخص سفالگری دوره )عصر اول آهن( نوعی تلفیق سفالگری و پیکرسازی در تپه مارلیک است (شکل ۲ ۳). در این منطقه باستانی مجموعه آثار باشکوهی از ظروف طلایی، نقره ای و مفرغی با تزئینات هندسی و جانوران افسانه ای مانند گاوهای بالدار یافت شده که خود دلالت بر غنای فرهنگی و میراث هنری این منطقه است. شکل۳-۳

شکل ۲ ۳ گاو کوهاندار سفالین، تپه مارلیک، گیلان، هزاره اول پ.م
شکل ۳ ۳ جام طلایی، مارلیک،هزاره اول پ.م

 

در دوره عصر دوم 3)عصر دوم آهن به حدود ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ پ.م (هزاره دوم) باز می گردد. آهن در منطقه تپه سیلک کاشان نمونه های منحصر به فردی از تکامل ظروف منقاردار، دهان گشاد و پایه بلند تولید شده است. این ظروف منقاری همراه با شکل جانوری و طرح هایی هندسی به رنگ قرمز در زمینه کرم تزیین می شدند. شکل ۴-۳

شکل ۴ ۳ ظرف سفالی منقاری، تپه سیلک، کاشان، هزاره اول پ.م

 

از دیگر مناطق دارای سفال خاکستری می توان به تپه حسنلو در جنوب غربی دریاچه ارومیه اشاره کرد که به عنوان نمونه شاخص فرهنگ شمال غربی ایران معرفی شده است. در بخش جنوب غربی تپه، مجموعه ای از چهار ساختمان اصلی با حیاط محصور شده مشخص گردیده که ورودی آن ستون دار است. به نظر می رسد این ساختمان های ستون دار از پیشگامان راهروها و تالارهای ستون دار دوران بعد از خود از جمله معماری هخامنشیان باشند. شکل ۵-۳

شکل ۵-۳ بقایای دژ حسنلو، جنوب دریاچه ارومیه، هزاره دوم پ.م

از میان آثار سفالی، عاجی، سنگی و فلزی حسنلو که دلیل غنای هنری و فرهنگی منطقه است، جام معروف حسنلو از نمونه های برجسته آن می باشد. شکل ۶-۳

شکل ۶-۳ جام طلایی، حسنلو، جنوب دریاچه ارومیه، هزاره دوم پ.م

همه اشیاء کشف شده در این منطقه دارای سبک و شیوه هنری مستقل و بدون هیچ گونه تأثیرپذیری از تمدن های همجوار است. مهم ترین تجلی آثار هنری دوره سوم آهن4) دوره سوم آهن بین سال های ۸۰۰ ۱۰۰۰ پ.م (هزاره اول) است.را می توان در تمدن زیویه در ناحیه غربی ایران، در نزدیکی شهر سقز در کردستان جستجوکرد. موقعیت این منطقه را وجود بنایی حکومتی بر فراز تپه ای با دیوارهای مستحکم و بلند مشخص می کند که دژی با پلکان سنگی بوده است. از آثار بارز این منطقه آثار عاجی حکاکی شده، سپر طلایی با تزیین حیوانات افسانه ای، پیکره بالدار انسانی و دیگر اشیاء طلایی است. شکل ۷-۳

شکل ۷-۳ قطعه ای طلایی، زیویه، کردستان، هزاره اول پ.م

آثار کشف شده در این منطقه احتمال ارتباط میان دو منطقه حسنلو و زیویه را قوت می بخشد که بیانگر جایگاه فرمانروایان بومی زاگرس و یا حکومت اقوام جنوب شرقی دریاچه ارومیه است.

منطقه لرستان، این دوره با ساخت محصولات فاخر صنایع دستی، همراه با مهارت و استادی کاملی در زمینه مفرغ سازی دیده می شود. آثار فراوانی در این دوره تولید شده اند که امروزه در بسیاری از موزه ها و مجموعه های خصوصی موجود هستند. موضوع اصلی این آثار جانوران هستند که برخی با حالتی افسانه ای و گاهی با ویژگی های انسانی بیان شده اند. نقوش جانوری این آثار بیشتر بز و شیر می باشند. (شکل ۸-۳) جانوران به صورت ترکیبات طبیعت گرایانه 5)Naturalism: نوعی گرایش به بازنمایی و تقلید از طبیعت و اصول طبیعت است. با چشم های برجسته کروی، گوش های برجسته و اندام های کشیده ساخته شده اند و معمولاً به حلقه ای منتهی می شوند. شکل ۹-۳

شکل ۸-۳ تبرمفرغی، لرستان، هزاره اول پ.م
شکل ۹-۳ لگام جانوری مفرغی، لرستان، هزاره اول پ.م

در برخی از آنها، پیکره های انسانی با بینی های نوک تیز، چشم و گوش های برآمده و صورتی ساده تجسم یافته اند (شکل ۱۰-۳). همه این ویژگی ها بیانگر سبک و شیوه خاص اشیاء مفرغی لرستان است. البته باید یادآور شد که مهم ترین اشیاء کشف شده در این منطقه نوعی اشیاء کاربردی و تزیینی برای اسب است. شکل ۱۱-۳

شکل 10 -3 تندیس مفرغی، لرستان، هزاره اول پ.م
شکل ۱۰-۳ تندیس مفرغی، لرستان، هزاره اول پ.م
شکل 11 3 لگام و دهنه اسب، لرستان، هزاره اول پ.م
شکل ۱۱ ۳ لگام و دهنه اسب، لرستان، هزاره اول پ.م

با این حال این دوره کوچ و مهاجرت دارای ویژگی های منحصر به فرد و تأثیراتی است که توانسته زمینه را برای شکل گیری تمدن ها و مناطق مهم تاریخی و باستانی بعد از خود فراهم سازد.

دوره کوچ
هزاره دوم تا هزاره اول
۸۰۰ تا ۲۰۰۰ پ.م
هنرها: سفالگری، فلزکاری، معماری، ساخت دژ، تندیس سازی و …
مناطق: سیلک، خوروین، املش، مارلیک، گیان، لرستان، زیویه
عصر اول آهن
هزاره دوم پ.م
۱۲۰۰ – ۱۴۰۰ پ.م
هنرها: سفالگری، فلزکاری، معماری، ساخت دژ، تندیس سازی و …
مناطق: سیلک، خوروین، املش، مارلیک، گیان، لرستان، زیویه
عصر دوم آهن
هزاره دوم پ.م
۱۰۰۰- ۱۲۰۰ پ.م
هنرها: سفالگری، فلزکاری، معماری، ساخت دژ، تندیس سازی و …
مناطق: سیلک، خوروین، املش، مارلیک، گیان، لرستان، زیویه
عصر سوم آهن
هزاره اول پ.م
۸۰۰ تا ۱۰۰۰ پ.م
هنرها: سفالگری، فلزکاری، معماری، ساخت دژ، تندیس سازی و …
مناطق: سیلک، خوروین، املش، مارلیک، گیان، لرستان، زیویه

 

References   [ + ]

1.  کوچ: دو نظریه متفاوت مربوط به ساکنان هزاره دوم پ.م در ایران وجود دارد. الف( اقوام آریایی را مهاجرین به فلات ایران می دانند. ب( اقوام آریایی بومی ایران بودند که براساس شیوه زندگی چوپانی کوچ نشین بوده اند. در پژوهش های نوین فرضیه دوم قوی تراست.
2.  عصر اول آهن از ۱۴۰۰ تا ۱۲۰۰ پ.م (هزاره دوم) است.
3. عصر دوم آهن به حدود ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ پ.م (هزاره دوم) باز می گردد.
4. دوره سوم آهن بین سال های ۸۰۰ ۱۰۰۰ پ.م (هزاره اول) است.
5. Naturalism: نوعی گرایش به بازنمایی و تقلید از طبیعت و اصول طبیعت است.